आता विश्वात्मकें देवें । येणे वाग्यज्ञें तोषावें ।
तोषोनिं मज द्यावे । पसायदान हें ॥
जें खळांची व्यंकटी सांडो । तया सत्कर्मी- रती वाढो ।
भूतां परस्परे पडो । मैत्र जिवाचें ॥
दुरितांचे तिमिर जावो । विश्व स्वधर्म सूर्यें पाहो ।
जो जे वांच्छिल तो तें लाहो । प्राणिजात ॥
वर्षत सकळ मंगळी । ईश्वरनिष्ठांची मांदियाळी ।
अनवरत भूमंडळी । भेटतु भूतां ॥
चलां कल्पतरूंचे आरव । चेतना चिंतामणींचें गाव ।
बोलते जे अर्णव । पीयूषाचे ॥
चंद्रमे जे अलांछन । मार्तंड जे तापहीन ।
ते सर्वांही सदा सज्जन । सोयरे होतु ॥
किंबहुना सर्व सुखी । पूर्ण होऊनि तिन्हीं लोकी ।
भजिजो आदिपुरुखी । अखंडित ॥
आणि ग्रंथोपजीविये । विशेषीं लोकीं इयें ।
दृष्टादृष्ट विजयें । होआवे जी ।
येथ ह्मणे श्री विश्वेशराओ । हा होईल दान पसावो ।
येणें वरें ज्ञानदेवो । सुखिया जाला ॥
– संत ज्ञानेश्वर
Pasaydaan Video with Lyrics by Lata Mangeshkar
पसायदान (आता विश्वात्मकें देवें) – भावार्थ
पसायदान ही संत ज्ञानेश्वर यांनी रचलेली एक अतिशय पवित्र आणि सर्व मानवजातीच्या कल्याणाची प्रार्थना आहे. ही प्रार्थना ज्ञानेश्वरी या ग्रंथाच्या शेवटी येते. “पसायदान” म्हणजे कृपाप्रसाद किंवा आशीर्वाद. या प्रार्थनेत संत ज्ञानेश्वरांनी स्वतःसाठी काहीही न मागता संपूर्ण विश्वाच्या सुख, शांती आणि कल्याणासाठी ईश्वराकडे प्रार्थना केली आहे.
प्रार्थनेच्या सुरुवातीला संत ज्ञानेश्वर परमेश्वराला विनंती करतात की, त्यांनी केलेल्या ज्ञानयज्ञाने तो प्रसन्न व्हावा आणि त्याबदल्यात संपूर्ण जगासाठी कल्याणकारी आशीर्वाद द्यावा. ते अशी इच्छा व्यक्त करतात की दुष्ट लोकांनी आपला वाईटपणा सोडावा, त्यांना सत्कर्मांची आवड निर्माण व्हावी आणि सर्व जीवांमध्ये परस्पर प्रेम, मैत्री व बंधुभाव वाढावा.
पुढे ते प्रार्थना करतात की अज्ञान, दुःख आणि पापरूपी अंधार नष्ट व्हावा. प्रत्येकाला आपल्या कर्तव्याची जाणीव व्हावी आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या योग्य इच्छा पूर्ण व्हाव्यात. जगात सदैव मंगलमय वातावरण राहावे, धर्मनिष्ठ व सदाचारी लोकांची संख्या वाढावी आणि सर्वत्र चांगुलपणा पसरावा.
संत ज्ञानेश्वर अशा सज्जन व्यक्तींची कल्पना करतात की ज्या कल्पवृक्षाप्रमाणे सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करणाऱ्या, चिंतामणीप्रमाणे लोकांचे दुःख दूर करणाऱ्या आणि अमृतासारखे गोड बोलणाऱ्या असतील. अशा सद्गुणी लोकांचा सहवास प्रत्येकाला लाभावा, अशी त्यांची मनापासून इच्छा आहे.
शेवटी ते संपूर्ण विश्वातील सर्व जीव सुखी, समाधानी आणि आनंदी राहावेत, सर्वांनी अखंड परमेश्वराचे स्मरण करावे आणि ज्ञानाचा प्रसार करणाऱ्यांना यश व सन्मान मिळावा, अशी प्रार्थना करतात. परमेश्वर हा वर देईल, या विश्वासाने संत ज्ञानेश्वर आनंदित होतात.
निष्कर्ष
पसायदान ही केवळ धार्मिक प्रार्थना नसून मानवता, बंधुभाव, प्रेम, शांतता, सदाचार आणि विश्वकल्याण यांचा संदेश देणारी एक सार्वकालिक प्रार्थना आहे. स्वतःच्या स्वार्थापेक्षा संपूर्ण समाज आणि विश्वाच्या हिताचा विचार करण्याची शिकवण या प्रार्थनेतून मिळते. म्हणूनच पसायदान आजही महाराष्ट्रातील प्रत्येक पिढीला प्रेरणा देणारे आणि मनाला सकारात्मक दिशा देणारे अमूल्य साहित्य मानले जाते.