आणिक दुसरें मज नाहीं आतां
नेमिलें या चित्तापासुनियां ॥१॥
पांडुरंग ध्यानी पांडुरंग मनीं
जागृतीं स्वप्नीं पांडुरंग ॥२॥
पडिलें वळण इंद्रियां सकळां
भाव तो निराळा नाहीं दुजा ॥३॥
तुका ह्मणे नेत्रीं केलीं ओळखण
साजिरें तें ध्यान विटेवरी ॥४॥
– संत तुकाराम महाराज
आणिक दुसरे मज नाही आता – अभंगाचा सारांश
“आणिक दुसरे मज नाही आता” हा संत तुकाराम महाराजांचा अत्यंत भावपूर्ण आणि भक्तिरसाने ओतप्रोत भरलेला अभंग आहे. या अभंगातून संत तुकाराम महाराजांनी भगवान विठ्ठलावरील आपली अखंड भक्ती, एकनिष्ठता आणि परमेश्वराशी असलेले अतूट नाते व्यक्त केले आहे.
या अभंगात संत तुकाराम सांगतात की आता त्यांच्या मनात विठ्ठलाशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीसाठी स्थान उरलेले नाही. त्यांनी आपले संपूर्ण चित्त, मन आणि भावना पांडुरंगाच्या चरणी अर्पण केल्या आहेत. त्यांच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू केवळ विठ्ठल झाला आहे आणि त्यांच्यासाठी परमेश्वराव्यतिरिक्त इतर कोणतीही इच्छा किंवा आकर्षण महत्त्वाचे राहिलेले नाही.
पुढे ते म्हणतात की त्यांच्या ध्यानात, मनात, जागेपणी आणि स्वप्नातही फक्त पांडुरंगच आहे. प्रत्येक क्षणी, प्रत्येक विचारात आणि प्रत्येक अनुभूतीत त्यांना विठ्ठलाचेच दर्शन होते. भक्तीची ही अवस्था म्हणजे परमेश्वराशी पूर्णपणे एकरूप होण्याची अवस्था होय. जेव्हा भक्ताच्या मनात ईश्वराचे अखंड स्मरण राहते, तेव्हा त्याचे संपूर्ण जीवन भक्तिमय बनते.
तिसऱ्या चरणात संत तुकाराम सांगतात की त्यांच्या सर्व इंद्रियांचे वळण आता विठ्ठलकडेच लागले आहे. त्यांची दृष्टी, श्रवण, विचार आणि भावना या सर्वांचा उद्देश एकच आहे – भगवान पांडुरंगाची भक्ती. त्यांच्या मनात आता कोणत्याही दुसऱ्या विषयाची ओढ किंवा आकर्षण उरलेले नाही.
शेवटी संत तुकाराम म्हणतात की त्यांनी आपल्या डोळ्यांनी विटेवर उभ्या असलेल्या सुंदर विठ्ठलाचे दर्शन घेतले आहे. त्या दिव्य रूपाची ओळख झाल्यानंतर त्यांचे मन कायमचे विठ्ठलाच्या भक्तीत रमले आहे. विठ्ठलाचे ते साजिरे रूप त्यांच्या ध्यानात सतत वास करत आहे.
हा अभंग आपल्याला एकनिष्ठ भक्ती, अखंड नामस्मरण आणि परमेश्वरावरील संपूर्ण समर्पण यांचा संदेश देतो. मनातील सर्व विकार दूर करून जेव्हा भक्त पूर्ण श्रद्धेने ईश्वराचे स्मरण करतो, तेव्हा त्याला आत्मिक शांती आणि आनंद प्राप्त होतो.